หนี้ครู กับ ความรู้บริหารหนี้

กรณีศึกษาการเป็นหนี้นอกระบบของ “ครูเร” และวิธีการแก้หนี้ที่อาศัยสื่อ ปัญหาที่เกิดซ้ำซาก และวิธีแก้ปัญหา

“บทเรียนราคาแพง ครูสาวกู้แหลก 80 เจ้า อ้างกตัญญูแต่ลงเอยด้วยวงจรนอกระบบ เผยพฤติกรรม “กู้ซ้อนกู้” จนดอกเบี้ยท่วมหัว 100,000 บาทต่อวัน!

เมื่อ “ครูเร” วัย 33 ปีออกมาเปิดหน้าโชว์ความฝันของชีวิตที่เกิดจากการบริหารเงินผิดพลาดอย่างมาก แม้จะอ้างถึงความกตัญญูต่อแม่ แต่สิ่งที่ทำเอาคนฟังอึ้งคือการตัดสินใจกู้เงินจากเจ้าหนี้ถึง 80 ราย เพียงเพื่อเอาเงินเจ้าใหม่ไปอุดเจ้าเก่า เป็นพฤติกรรมแบบดินพอกหางหมูที่ไม่มีวันจบสิ้น จนสุดท้ายยอดดอกเบี้ยพุ่งไปถึงวันละ 1 แสนบาท ซึ่งเป็นตัวเลขที่เกินจินตนาการของคนทำงานปกติไปไกลมาก

สิ่งที่สังคมทางข้อสังเกตคือ ในขณะที่เจ้าหนี้ต้องแบกรับความเสี่ยงจากการไม่มีแต่ไม่จ่ายมานานกว่า 45 วัน ครูสาวกลับเลือกใช้วิธีสุดท้ายคือ การหอบท้องไปขอความช่วยเหลือจากตำรวจและออกสื่อ เพื่อขอ “หยุดพักหนี้” ทั้งที่รู้อยู่เต็มบอกว่า วงจรเงินกู้นอกระบบมันเป็นยังไง การเอาเงินคนอื่นมาหมุนจนคุมไม่อยู่ แล้วสุดท้ายเวลาน้ำตาขอความเห็นใจเพราะมีมีลูกเล็กและกำลังตั้งครรภ์ ยิ่งทำให้เกิดคำถามว่า นี่คือการแก้ปัญหาที่ต้นเหตุหรือสาเหตุที่ขาดความไร้มีในของตัวเองกันแน่

จำได้เลยว่า ครั้งแรกเมื่อกว่าสิบปีก่อนที่ได้รับการติดต่อจากหน่วยงานราชการแห่งหนึ่งให้บรรยายความรู้เกี่ยวกับการบริหารหนี้ให้กับครู และเพิ่งรู้ตอนนั้นว่า “อาชีพครูคืออาชีพที่มีปัญหาหนี้เยอะสุดอาชีพหนึ่ง ทั้งที่เป็นอาชีพที่มีรายได้ไม่น้อยเลย” ความกังวลก้เกิดขึ้นมาทันที เมื่อแม่พิมพ์ของชาติมีปัญหาการบริหารเงินจนเป็นหนี้ แล้วลูกศิษย์ เยาวชน คนรุ่นใหม่ของประเทศจะเป็นอย่างไร

มาถึงปัจจุบัน ปัญหาหนี้ครูก็ไม่ได้ลดน้อยลง แถมรุนแรงมากขึ้น (กรณีครูเรก็เป็นอีกกรณีตัวอย่างหนึ่ง)

สถิติหนี้สินครูไทย (ข้อมูลปี 2568-2569)

​จากรายงานของกระทรวงศึกษาธิการและหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง พบตัวเลขที่น่าตกใจดังนี้:

• ​ยอดหนี้รวม: ประมาณ 1.4 ล้านล้านบาท
• ​จำนวนผู้เป็นหนี้: ประมาณ 900,000 คน (คิดเป็น 80% ของครูและบุคลากรทางการศึกษาทั่วประเทศ)
• ​หนี้เฉลี่ยต่อราย: ประมาณ 1.5 ล้านบาท (บางสถิติระบุว่าครูที่มีหนี้วิกฤตอาจมีหนี้สูงถึง 3 ล้านบาทต่อคน)
• ​เจ้าหนี้รายใหญ่: 1. สหกรณ์ออมทรัพย์ครู (ประมาณ 8.9 แสนล้านบาท หรือ 64%) 2. ธนาคารออมสิน 3. ธนาคารกรุงไทย และธนาคารอาคารสงเคราะห์

สาเหตุที่ครูเป็นหนี้มาก

​ทำไมอาชีพที่ดูมั่นคงอย่างครูถึงมีหนี้ท่วมตัว? สาเหตุไม่ได้มาจาก "การใช้จ่ายฟุ่มเฟือย" เพียงอย่างเดียว แต่มีปัจจัยแฝงดังนี้ครับ

​1. ภาระงานและ "ภาษีสังคม"

• ​ค่าใช้จ่ายในการประเมิน: ครูมักต้องควักเงินตัวเองเพื่อทำสื่อการสอน จัดบอร์ด หรือทำผลงานเพื่อวิทยฐานะ (เลื่อนตำแหน่ง) เพื่อให้ได้เงินเดือนเพิ่มขึ้นในอนาคต
• ​ภาระนอกเหนือการสอน: เช่น การพานักเรียนไปแข่งขันวิชาการในที่ต่างๆ ซึ่งบ่อยครั้งงบประมาณรัฐไม่เพียงพอ ครูจึงต้องสำรองจ่ายเองทั้งค่าน้ำมันและค่ากินอยู่ของนักเรียน
• ​งานสังคม: ครูในต่างจังหวัดคือบุคคลที่สังคมให้ความเคารพ ทำให้มีภาระต้องร่วมงานบุญ งานบวช งานแต่ง และร่วมทำบุญตามจารีตประเพณีอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้

​2. การเข้าถึงสินเชื่อที่ "ง่ายเกินไป"

• ​สถาบันการเงินและสหกรณ์มองว่าครูเป็นกลุ่มที่มีความเสี่ยงต่ำเพราะมีเงินเดือนแน่นอน ทำให้มีการอนุมัติเงินกู้ได้ง่ายและบ่อยครั้ง จนเกินขีดความสามารถในการชำระคืนจริง (บางรายเหลือเงินใช้รายเดือนไม่ถึง 30%)

​3. หนี้เพื่อความมั่นคงและครอบครัว

• ​ครูจำนวนมากมาจากครอบครัวที่ฐานะปานกลางถึงยากจน ​เมื่อบรรจุได้จึงกู้เงินเพื่อสร้างที่อยู่อาศัย ซื้อยานพาหนะ หรือส่งเสียดูแลพ่อแม่และเครือญาติ

​4. กับดักอัตราดอกเบี้ยและระบบการหักเงิน

• ​ระบบการกู้ยืมแบบ "วนลูป" เช่น การกู้จากที่หนึ่งไปปิดอีกที่หนึ่ง หรือการที่ดอกเบี้ยสหกรณ์บางแห่งค่อนข้างสูงเมื่อเทียบกับนโยบายรัฐ ทำให้เงินต้นลดลงช้ามาก

็นกรณี "ครูเร" ที่ประสบปัญหาหนี้นอกระบบอย่างรุนแรงจากการกู้เงินจากเจ้าหนี้กว่า 80 ราย เพื่อมาหมุนเวียน (กู้ที่ใหม่ไปโปะที่เก่า) จนดอกเบี้ยพุ่งสูงถึงวันละ 100,000 บาทก็เป็นตัวอย่างหนี้ครูที่สุดโต่งอีกกรณีหนึ่ง

เราลองมาวิเคราะห์และแนวทางแก้ไขที่เป็นรูปธรรมครับ

​วิเคราะห์ปัญหา (Root Cause Analysis)

• ​ขาดทักษะการบริหารเงิน (Financial Illiteracy): การแก้ปัญหาหนี้ด้วยการ "กู้ใหม่ที่ดอกเบี้ยแพงไปจ่ายหนี้เก่า" กรณีนี้ เรียกว่า กับดักหนี้ (Debt Trap) คือการที่ลูกหนี้หาทางออกไม่ได้ จนต้องกู้ยืมเงินจากแหล่งที่เข้าถึงง่ายแต่ "ราคาแพง" (ดอกเบี้ยสูง) เช่น หนี้นอกระบบ หรือสินเชื่อส่วนบุคคล เพื่อมาหมุนเวียนจ่ายขั้นต่ำของหนี้เก่า ทำให้ยอดหนี้รวมพุ่งสูงขึ้นเรื่อยๆ จนกลายเป็นวงจรหนี้ซ้อนหนี้ (Debt Spiral) สุดท้ายส่งผลให้เกิดภาวะ "เงินต้นไม่ลด ดอกเบี้ยกินหมด" ดังกรณีนี้ ซึ่งเป็นวิธีการที่ผิดพลาด เพราะหัวใจของการก่อหนี้ใหม่ไปจ่ายหนี้เก่า คือ ดอกเบี้ยต้องถูกลง หรือ ระยะเวลาผ่อนที่ยาวขึ้นในอัตราดอกเบี้ยที่รับได้

• ​กับดักทางอารมณ์และความกตัญญู: บ่อยครั้งที่การหยิบยืมเริ่มจากความจำเป็นในครอบครัว แต่ขาดการวางแผนที่ชัดเจน ทำให้สถานการณ์บานปลาย อย่างกรณีนี้ คือ Moral Licensing (อ้างคุณธรรมเพื่ออนุญาตให้ตัวเองผิด) เช่น“ทำเพราะกตัญญู” “ทำเพื่อแม่ / ลูก” “ขอแค่ผ่านช่วงนี้ไปก่อน” ความคิดนี้ทำให้เราหยุดคิดเชิงเหตุผล และเปิดทางให้การตัดสินใจที่แย่ลงเรื่อย ๆ
• ​การเข้าถึงแหล่งเงินทุนที่ผิด: เมื่อติดเครดิตบูโรหรือไม่สามารถกู้ในระบบได้ จึงหันไปหาหนี้นอกระบบที่มีดอกเบี้ยผิดกฎหมาย แต่กู้ง่าย
• การทำลายทรัพย์สินที่มีค่ามากที่สุด คือ เครดิต และ เพื่อนที่ดี ด้วยการโยนปัญหาให้คนอื่น กรณีนี้ตามข่าว ได้รับความช่วยเหลือจากลูกศิษย์ที่ให้ยืมล้านกว่าบาทโดยไม่คิดดอกเบี้ย สุดท้ายครูสัญญาว่าจะผ่อนคืนแค่สัปดาห์ละ 3,000 บาท (10 ปี 5 เดือนกว่าจะได้เงินคืนโดยไม่มีดอกเบี้ย)

หากเราอยู่ในสถานะเดียวกับครูเร จะแก้ไขปัญหาอย่างไรดี

แนะนำทำตามขั้นตอนดังนี้ครับ:

• ​หยุดกู้เพิ่มทุกช่องทาง (เด็ดขาด) การกู้รายที่ 81 เพื่อมาจ่าย 80 รายแรกคือการฆ่าตัวตายทางการเงิน ต้อง "ตัดวงจร" การกู้เพิ่มทุกชนิด
• ​เข้าสู่กระบวนการไกล่เกลี่ยหนี้:
  • ​ลงทะเบียนแก้หนี้นอกระบบ กับกระทรวงมหาดไทยหรือศูนย์ดำรงธรรม เพื่อให้เจ้าหน้าที่ช่วยเป็นตัวกลางไกล่เกลี่ยดอกเบี้ยให้เป็นไปตามกฎหมาย (ไม่เกิน 15% ต่อปี)
  • ​แจ้งความดำเนินคดี: หากถูกข่มขู่หรือดอกเบี้ยเกินจริงตามที่กฎหมายกำหนด
• ​รวบรวมตัวเลขทั้งหมด: ทำบัญชีรายชื่อเจ้าหนี้ ยอดเงินต้น และดอกเบี้ยที่จ่ายไปแล้ว เพื่อดูว่ารายใดที่จ่ายดอกเบี้ยจนเกินเงินต้นไปมากแล้ว

การป้องกันในระยะยาว (Preventive Measures) ​เพื่อไม่ให้กลับไปจุดเดิม หรือป้องกันไม่ให้คนอื่นก้าวพลาด:

• ​ปรับนิสัยการใช้จ่าย อะไรที่ไม่จำเป็น ไม่ต้องซื้อ อย่างผมเองมีคติประจำใจในเรื่องการใช้จ่ายว่า “ไม่ใช้ ไม่ซื้อ ต่อให้ลดราคา ก็ไม่ซื้อ” การซื้อของที่เราไม่ได้ใช้ ไม่ต่างอะไรกับการย้ายสต็อคจากคนอื่นมาไว้ที่เรา มีแต่ภาระในการดูแลรักษา
• สร้างแหล่งรายได้เพิ่ม ไม่ว่าจะเป็นรายได้จากการทำงาน (active income) หรือ รายได้จากทรัพย์สิน (passive income)
• สร้าง "กองทุนสำรองฉุกเฉิน": เก็บออมให้ได้ 3-6 เท่าของค่าใช้จ่ายรายเดือน เพื่อลดความเสี่ยงที่ต้องพึ่งพาเงินกู้นอกระบบเมื่อมีเรื่องด่วน
• ​หลักการ "หนี้ไม่เกิน 40%": ไม่ควรมีภาระผ่อนหนี้เกิน 40% ของรายได้สุทธิ
• ​ตรวจสอบสิทธิโครงการรัฐ: ติดตามมาตรการแก้หนี้ของแบงก์ชาติ หรือคลินิกแก้หนี้ (สำหรับหนี้ในระบบ) หรือลองติดต่อหน่วยงานรัฐและองค์กรที่ช่วยเหลือด้านหนี้นอกระบบ แนะนำให้เริ่มจาก สายด่วน 1567 ของศูนย์ดำรงธรรมเป็นอันดับแรก เพราะเป็นหน่วยงานหลักในการไกล่เกลี่ยหนี้นอกระบบครับ

​1. ช่องทางหลัก: ไกล่เกลี่ยและร้องเรียน (หนี้นอกระบบ)

• ​ศูนย์ดำรงธรรม (กระทรวงมหาดไทย)
  • ​โทร: 1567 (สายด่วนฟรี 24 ชั่วโมง)
  • ​สถานที่: ที่ว่าการอำเภอ หรือสำนักงานเขตใน กทม. ทุกแห่ง
• ​ศูนย์ช่วยเหลือลูกหนี้และผู้ที่ไม่ได้รับความเป็นธรรม (กระทรวงยุติธรรม)
  • ​โทร: 1111 ต่อ 77 หรือ 02-575-3344
  • ​หน้าที่: ให้คำปรึกษากฎหมาย และช่วยดำเนินคดีหากถูกข่มขู่หรือเก็บดอกเบี้ยเกินกฎหมาย

​2. ช่องทางช่วยเหลือด้านกฎหมายและการถูกคุกคาม

• ​สำนักงานตำรวจแห่งชาติ (ศูนย์ป้องกันปราบปรามการทวงถามหนี้โดยผิดกฎหมาย)
  • ​โทร: 1599
  • ​หน้าที่: แจ้งเหตุถูกข่มขู่ ทำร้ายร่างกาย หรือทวงหนี้ผิดกฎหมาย
• ​สภาทนายความในพระบรมราชูปถัมภ์
  • ​โทร: 02-522-7124 ถึง 27
  • ​หน้าที่: ให้คำปรึกษาข้อกฎหมายฟรีสำหรับประชาชนที่ไม่ได้รับความเป็นธรรม

​3. ช่องทางแก้หนี้ในระบบ (หากมีหนี้บัตรหรือสินเชื่อร่วมด้วย)

• ​คลินิกแก้หนี้ by SAM
  • ​โทร: 1443 (สายด่วนชนะหนี้)
  • ​หน้าที่: รวมหนี้เสียจากบัตรเครดิต/สินเชื่อส่วนบุคคล มาผ่อนจ่ายที่เดียวด้วยดอกเบี้ยต่ำ (3-5% ต่อปี)

​4. ภาคเอกชนและมูลนิธิ

• ​มูลนิธิสุภา วงค์เสนา เพื่อการปฏิรูปสิทธิลูกหนี้
  • ​โทร: 081-776-3606
  • ​หน้าที่: ช่วยเป็นตัวกลางไกล่เกลี่ยและให้ความรู้เรื่องสิทธิของลูกหนี้

​คำแนะนำเพิ่มเติม: ในการติดต่อ แนะนำให้เตรียม บัตรประชาชน และ ข้อมูลเจ้าหนี้ (ถ้ามี เช่น รายชื่อ, เบอร์โทร, ยอดที่กู้มา และยอดที่จ่ายไปแล้วทั้งหมด) เพื่อให้เจ้าหน้าที่ประเมินสถานการณ์และช่วยเหลือได้ทันทีครั